THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
(lược dịch từ báo cáo của Hội Y Học TDTT của FIFA)
Bóng đá ngày càng trở nên nhanh hơn, mạnh mẽ hơn, đồng thời cùng với lịch thi đấu kéo dài suốt năm đã làm cho nguy cơ chấn thương ngày càng gia tăng. Một trong những chấn thương thường gặp nhất là chấn thương gối.
Các nghiên cứu của FIFA cho biết: chơi xấu là một trong những nguyên nhân chính gây chấn thương ở trong môn bóng đá hiện đại, nhất là các chấn thương gối. Tổn thương dây chằng – đặc biệt là dây chằng chéo trước – sụn chêm gối và sụn khớp gối chiếm 40% - 70% các trường hợp chấn thương.
Chấn thương gối có thể do lực từ bên ngoài tác động vào như va chạm trực tiếp với các đối thủ nhưng cũng có thể do lực gián tiếp từ bên trong như: khi cầu thủ thay đổi tốc độ đột ngột khi chạy; nhảy lên rồi té xuống; hoặc xoay người và gối đột ngột mà bàn chân bị kèm chặt dưới mặt sân (vặn - xoắn gối).
Dây chằng có tác dụng giữ vững khớp gối bao gồm:
§ Dây chằng chéo trước (DCCT) giữ không cho xương quyển trật ra ngoài trước.
§ Dây chằng chéo sau (DCCS) giữ không cho xương quyển trật ra ngoài sau.
§ Dây chằng bên trong (DCBT) và dây chằng bên ngoài (DCBN) giữ chặt mặt trong và mặt ngoài của gối.
DCCT là phương tiện giữ vững gối quan trọng nhất. Tổn thương DCCT là tổn thương dây chằng thường gặp và khá nghiêm trọng có thể do lực từ bên ngoài tác động vào gối hay do lực giằng kéo từ bên trong gối. Khi hai cầu thủ va chạm nếu lực tác động từ mặt ngoài gối vào thì có thể gây tổn thương phối hợp DCCT và DCBT. Đặc biệt nếu lực va chạm quá mạnh thì DCCS có thể đứt kèm theo luôn. Tổn thương DCCT cũng có thể xảy ra do lực gián tiếp từ bên trong mà không có sự va chạm với đối thủ. Nhất là khi đang chạy rồi xoay hay dừng lại đột ngột, té ngã với bàn chân bị kèm chặt dưới mặt sân. Tổn thương DCCT sẽ làm gối mất vững chắc, lỏng lẻo, dễ bị ‘sụm’ khi chiụ sức nặng.
Hầu hết tổn thương DCCT cần được điều trị bằng phẫu thuật nội soi, sử dụng một phần gân bánh chè để thay thế cho dây chằng bị đứt. Sau phẫu thuật VĐV cần được theo dõi tập phục hồi chức năng thật chặt chẽ từ 4 đến 6 tháng. Các cầu thủ không thể trở lại thi đấu trước 6 tháng.
Tổn thương DCBN cũng rất nghiêm trọng, thường do lực va chạm đè vào mặt trong gối. Tổn thương này cần được phẩu thuật sớm, lúc mới rách – đứt nhằm duy trì độ vững của gối. Nếu để lâu rất khó điều trị.
Tổn thương DCBT và DCCS thường được điều trị bảo tồn. Tuy nhiên khi có tổn thương kết hợp giữa: DCCT – DCCS; DCCT – DCBT; DCCT – DCBN làm gối mất vững chắc thì cần được điều trị phẩu thuật sớm để duy trì độ vững của gối.
Chấn thương dây chằng càng nhiều khớp càng mất vững chắc, nguy cơ lỏng lẻo khớp mãn tính càng tăng cao nếu không được điều trị đầy đủ.
FIFA vận động luật chống lại sự va chạm từ phía sau nhằm bảo vệ cho VĐV. Với lỗi va chạm như vậy có thể gây ra tổn thương DCCT và DCCS.
Hiện nay đơn vị Y Học TDTT – TT Chấn Thương Chỉnh Hình đã áp dụng kỹ thuật nội soi để điều trị đứt dây chằng cho VĐV.
Là tổn thương hay gặp nhất ở khớp gối của cầu thủ bóng đá.
Sụn chêm là một tấm sụn rất chắc chắn có hình chử ‘C ‘ nằm lót giữa hai mặt khớp xương đùi và xương chày (xương quyển), một ở ngoài và một ở trong. Sụn chêm có tác dụng làm giảm lực chấn động ở gối và góp phần giữ vững gối
Sụn chêm có thể bị dập – bể – rách – tróc do gối xoay vặn đột ngột quá mức hay khi gối gập duỗi quá độ hai mặt khớp xương đùi và xương chày sẽ ép bể tấm sụn chêm ở giữa. Rách sụn chêm trong thường gấp 5 lần sụn chêm ngoài.
Khi sụn chêm bị tổn thương, VĐV sẽ có các dấu hiệu đau khi vận động gối, sưng ít hay vừa ở khe khớp gối và nhất là bị kẹt khớp.
Có thể chẩn đoán và điều trị rách sụn chêm bằng kỹ thuật nội soi. Qua nội soi người ta cắt bỏ phần sụn chêm bị dập, rách, hay bể. Nếu sụn chêm chỉ bị tróc ra khỏi bao khớp, người ta có thể khâu lại chổ tróc qua nội soi mà không cắt bỏ nó toàn bộ như trước đây, bởi vì việc cắt bỏ toàn bộ sụn chêm sẽ làm cho khớp mau bị thoái hóa, về lâu dài sẽ dẫn đến bị hư khớp. Sau phẫu thuật VĐV cần tập phục hồi chức năng 6 – 12 tuần trước khi trở lại tập luyện thi đấu.
Sụn khớp là phần sụn bao phủ đầu xương đùi và xương chày ở trong khớp.
Sụn khớp rất trơn láng cho phép gối cử động nhẹ nhàng, đồng thời chịu được sức nặng, giảm chấn động và phân bố lại lực đè ép lên mặt khớp. Khi sụn khớp bị tổn thương thường rất khó lành.
Tổn thương sụn khớp thường kết hợp với tổn thương dây chằng chéo trước (DCCT) và sụn chêm, chiếm 20% - 70% các trường hợp lõng lẽo gối mãn tính.
Nguyên nhân là do lực tác động từ bên ngoài lên mặt khớp quá nhanh làm dập – bể sụn hoặc do gối xoay và chịu sức nặng lớn. Tổn thương sụn khớp sẽ rất nặng nếu sự dập – bể xuyên tới lớp xương dưới sụn, có thể dẫn đến hư khớp theo thời gian.
Triệu chứng của tổn thương sụn khớp gần giống với tổn thương sụn chêm: đau khi cử động chịu sức nặng ở gối, sưng, kẹt khớp.
Nếu mảnh sụn vỡ nhỏ từ 1 – 2cm2 thì có thể cắt bỏ mảnh sụn vỡ tới mép sụn lành chắc đôi khi có thể gặm cắt tới lớp xương dưới sụn. Sau phẫu thuật VĐV cần tập phục hồi chức năng cả năm trước khi trở lại luyện tập thể thao.
Các chấn thương gối kể trên có thể xảy ra khi VĐV bị chơi xấu do đó việc chơi đúng luật và ‘Fair-play’ là điều rất quan trọng để giảm chấn thương. Tuy nhiên tình trạng sức khỏe, sức mạnh cơ bắp, sức chịu đựng của khớp, kỹ thuật thi đấu và khởi động đúng cũng ảnh hưởng rất nhiều đến chấn thương gối. Các chấn thương gối nhẹ cần phải được điều trị phục hồi chức năng thật tốt trước khi trở lại thi đấunếu không thì đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra chấn thương nghiêm trọng hoặc chấn thương tái hồi.
Nẹp bảo vệ gối không ngăn cản được chấn thương gối khi ta mang nó mà đôi khi các dụng cụ này có thể gây chấn thương cho đối thủ khi có va chạm.
Sự tiếp xúc giữa đế giày của VĐV cũng rất quan trọng. Sự cố định giày của VĐV trên mặt sân quá dính là nguyên nhân chính gây ra những chấn thương nghiêm trọng. Do vậy việc nghiên cứu loại giày thích hợp theo mặt sân là rất cần thiết.
Việc cân bằng giữa tập luyện - thi đấu cùng với lịch thi đấu hợp lí trong năm, không để VĐV thi đấu trong tình trạnh quá tải cũng hết sức quan trọng góp phần ngăn cản chấn thương gối.
( Lược dịch theo báo cáo của Hội Y Thể Thao của FIFA 10 -2000)
Người dịch: BS. PHAN VƯƠNG HUY ĐỔNG